Giáo Hội tại Việt Nam đối mặt với những thách thức tục hóa
Shutterstock | Andrew V Marcus
Tượng Đức Mẹ Hòa Bình trước Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn (Việt Nam).
Chủ tịch Hội Bạn bè của Marcel Van, Dominique Vermersch vừa trở về sau chuyến thăm ba tuần bên cạnh Giáo Hội tại Việt Nam, nơi ông đã gặp gỡ các giám mục Hà Nội, Bắc Ninh và Long Xuyên, cũng như Đức Tổng Giám Mục Marek Zalewski, Đại diện thường trú Tòa Thánh tại Hà Nội. Nếu sức sống của Công giáo Việt Nam vẫn là một tấm gương đáng ngưỡng mộ, thì nay đang phải đương đầu trực tiếp với làn sóng tục hóa của xã hội.
Chỉ còn hai năm nữa đến kỷ niệm một trăm năm… một trăm năm ngày sinh của Marcel Van, tu sĩ Dòng Chúa Cứu Thế trẻ tuổi mà Giáo Hội tại Việt Nam nay mong muốn sớm hoàn tất tiến trình phong chân phước. Thế kỷ vừa qua đồng thời cũng là lò lửa rực cháy ra đời một quốc gia, vốn là chiến trường của hầu hết các cuộc xung đột ý thức hệ trên thế giới trong thế kỷ XX. Điều đó đã tạo nên vô số nghịch cảnh, vẫn còn hiện diện cho đến hôm nay, nhưng ngược lại cũng đã hun đúc nên một nền Công giáo Việt Nam người ta thường nhắc đến với sự tăng trưởng mạnh mẽ, tinh thần truyền giáo năng động và dấn thân xã hội.
Tuy nhiên, đừng quên nguồn gốc đầu tiên sức sinh sản mục vụ này: từ Chân phước tử đạo tiên khởi Anrê Phú Yên (1625–1644), giáo lý viên được đào tạo bởi Alexandre de Rhodes, đến 117 vị tử đạo (96 người Việt, 11 người Tây Ban Nha và 10 người Pháp, trong đó có Théophane Vénard) được thánh Gioan Phaolô II phong thánh năm 1988 — Giáo Hội tại Việt Nam trân trọng ghi nhớ những cuộc đời đã hiến dâng vì lợi ích của Giáo Hội hoàn vũ: Sanguis martyrum, semen christianorum… chỉ có điều, giữa nghịch cảnh và hoa trái, đôi khi xuất hiện những khó khăn trong sự kết hợp.
Bước vào thời đại tục hóa một cách trực diện
Đã gần mười năm. Chính vào ngày 1 tháng 9 năm 2016, Học viện Công giáo Việt Nam (ICV) được thành lập tại Thành phố Hồ Chí Minh (Sài Gòn), khi chính phủ Việt Nam cho phép Giáo Hội lần đầu tiên đặt chân vào lĩnh vực giáo dục đại học, với điều kiện chỉ cấp bằng giáo hội. Một bước đi táo bạo đầy tính tiên tri? Hội thảo đầu tiên do ICV tổ chức vào năm 2017 có chủ đề: "Đức tin Kitô giáo trước những thách thức của tục hóa." Thật vậy, và để dùng lại cách diễn đạt của Charles Taylor, "thời đại thế tục" đã ập đến một cách trực diện, gần như đột nhập, vào lòng xã hội và văn hóa Việt Nam, với một nhịp độ không thể so sánh với những gì phương Tây đã khởi xướng và trải qua. Sự lên ngôi của cái tôi cá nhân trên cộng đồng, suy giảm chiều kích thánh thiêng và tôn giáo, thần thánh hóa tiến bộ kỹ thuật — tất cả kết hợp với một nền kinh tế thị trường không kiểm soát, nuôi dưỡng nơi các thế hệ trẻ cả sự tan rã của đạo đức lẫn chủ nghĩa khoái lạc cá nhân, đến mức rạn nứt nền tảng Khổng giáo vốn là chất keo gắn kết xã hội Việt Nam.
Nói cách khác, Giáo Hội tại Việt Nam đang chuẩn bị đối mặt với những nghịch cảnh mới, nguy hiểm hơn nhiều so với những thách thức vốn đã rèn giũa lòng nhiệt thành truyền giáo của mình — và những dấu hiệu đầu tiên không hề là những tín hiệu yếu ớt. Trở về sau ba tuần gặp gỡ các giới giáo hội tại Việt Nam, tôi được cho biết về tình trạng trì trệ ơn gọi bắt đầu từ sau cuộc khủng hoảng Covid, tiếp nối bằng sụt giảm số người vào chủng viện, có thể lên đến 50% ở một số giáo phận. Trong số các yếu tố giải thích, người ta ghi nhận điều này xảy ra sau những giai đoạn nhập học ơn gọi rất lớn (hiệu ứng bù đắp sau khi nhà nước nới lỏng các hạn chế?); nhưng cũng do tỷ lệ sinh đang suy giảm: 1,86 con mỗi phụ nữ vào năm 2026, thấp hơn nhiều so với ngưỡng thay thế thế hệ (2,1). Hơn nữa, việc gần 75% ơn gọi đến từ vùng nông thôn có lẽ phản ánh khởi đầu một quá trình tục hóa mà sức lan rộng trên quy mô toàn cầu đang tạo ra một "sự cạnh tranh" từ các cộng đoàn tu sĩ nước ngoài, rất tích cực trong việc tuyển dụng nguồn ơn gọi tại địa phương
Mối đe dọa thần tượng hóa thị trường
Trước Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, tượng Đức Mẹ Hòa Bình đứng uy nghi, bên cạnh những tòa nhà chọc trời vừa lộng lẫy vừa uy hiếp — những ngôi chùa mới của chủ nghĩa tiêu thụ châu Á. Chiêm ngắm bức tượng gần, dường như Đức Trinh Nữ Vô Nhiễm đang hướng ánh mắt lên Trời, khẩn cầu bảo vệ tình yêu của Con Mình, đang được tuôn đổ dồi dào vào trái tim các anh chị em người Việt. Điều đó một lần nữa muốn nói đức tin Kitô giáo, cũng như sức phục hồi phi thường của dân tộc anh em này được chứng kiến suốt chiều dài lịch sử đau thương, nay đang đối mặt với nguy cơ bị ru ngủ — thứ tà độc được chắt lọc bởi thần tượng hóa thị trường và chủ nghĩa tiêu thụ… trừ phi nhận xét như vậy mang dấu ấn của cái nhìn phương Tây và có thể trở nên không phù hợp khi xem xét thực tế. Bởi lẽ, sau nửa thế kỷ nội chiến (hay chiến tranh giành độc lập) bị khuấy động từ bên ngoài, cùng với đói nghèo kinh niên, tất yếu xuất hiện một thứ khí chất đặc thù của dân tộc Việt Nam — thôi thúc họ thoát khỏi nỗi nhục nghèo đói, tận hưởng cuộc sống trọn vẹn, thể hiện sức mạnh kinh tế trong cộng đồng quốc tế. Đó có lẽ là động lực đầu tiên của hiện tượng tục hóa đang được quan sát tại Việt Nam.
"Bảo vệ tình yêu của Ta tại đất nước Việt Nam này"
Dù vậy, mối đe dọa vẫn tồn tại, như thể báo trước một số phận chung giữa nước Pháp và Việt Nam — hai quốc gia nhận ra mình mang một món nợ tương hỗ. Vài tháng sau khi được trao Kinh nguyện cho nước Pháp, Chúa Giêsu lại lên tiếng với Van vào ngày 22 tháng 4 năm 1946:
"Nhưng, em nhỏ, khi xin em cầu nguyện cho nước Pháp, Ta cũng xin em cầu nguyện cho đất nước em, vì Ta coi người Pháp như những người Việt có sứ mạng bảo vệ tình yêu của Ta tại đất nước Việt Nam này. Tuy nhiên, em nhỏ, đừng sợ người Pháp sẽ cai trị đất nước em như ngày xưa […]. Ý định duy nhất của Ta là để người Pháp đến đây bảo vệ tình yêu của Ta. Vậy, khi cầu nguyện cho nước Pháp, em cũng cầu nguyện cho Việt Nam." (coll 509)
Cần nhắc lại đây là những ngày đầu của cái sau này được gọi "Chiến tranh Đông Dương"? Và chính vào lúc đó, nước Pháp nhận lãnh sứ mạng tương lai của mình: bảo vệ tình yêu Chúa Giêsu đang được tuôn đổ tại Việt Nam, trưởng nữ Giáo Hội ở Viễn Đông. Thật là một chương trình đầy tầm nhìn! Trong viễn cảnh đó, trao đổi ơn huệ lẫn nhau giữa hai Giáo Hội được thể hiện qua: việc gửi các linh mục Fidei Donum sang Pháp, giúp họ hiểu rõ hơn những tác hại nền tục hóa đã tiến xa; và việc cấp học bổng Marcel Van — qua Hội Bạn bè của Van — cho các linh mục trẻ và nữ tu sẵn sàng học tiếng Pháp và/hoặc được đào tạo thần học và giáo lý để chuẩn bị đối phó với quá trình tục hóa đang tăng tốc tại đất nước của họ. Không nghi ngờ gì nữa, từ trên cao Thiên Đàng, cô Têrêxa bé nhỏ và chú Van bé nhỏ đang dõi theo từng bước!
Dominique Vermersch — Aleteia, 11/04/2026
