Chợ Bến Thành là một di tích văn hóa lâu đời có từ hàng trăm năm về trước, gắn liền với đời sống của các thế hệ người dân Sài Gòn và là nét đẹp đặc trưng, biểu tượng của thành phố này.
Chợ Bến Thành năm 1970
Nói đến Sài Gòn ta không thể không nhắc đến một danh lam thắng cảnh nổi tiếng, là biểu tượng của thành phố, có tên gọi là chợ Bến Thành – khu chợ cổ mang nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Sài Gòn trải qua nhiều thế hệ.
Chợ Bến Thành hiện tại như ta thấy ngay nay nằm tại quận 1, được xây dựng vào đầu thế kỷ XX, nhưng thực chất có lịch sử hình thành từ cuối thế kỷ XVII – đầu XVIII, lúc đó chợ nằm gần sông Sài Gòn và là nơi mua bán của các tiểu thương.
Vào thời kỳ thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, chợ nằm ở khu vực giáp ranh với ngã ba sông Sài Gòn và sông Bến Nghé cách thành Gia Định không bao xa. Ở đó có bến nước để cho hành khách vãng lai và quân sĩ vào thành, vì vậy mới có tên gọi là Bến Thành, và khu chợ cũng có tên gọi là chợ Bến Thành.
Thời kỳ đầu, chợ Bến Thành được xây bằng gạch, khung sườn gỗ, lợp tranh, được người xưa mô tả như là “phố chợ nhà cửa trù mật ở dọc theo bến sông”.
Chợ Bến Thành cũ, cuối thế kỷ XIX, ở gần bờ sông Sài Gòn
Ở khu vực gần bến này có lệ đến đầu mùa xuân gặp ngày tế mạ, có thao diễn thủy binh, nơi bến có đò ngang, đò dọc chở khách buôn từ biển lên. Dọc bến sông, ghe buôn lớn nhỏ đậu san sát. Đầu phố phía Bắc là con ngòi Sa ngư (có điểm xuất phát từ vị trí ngày nay là Tòa Đô chánh mà thời trước người Pháp gọi Hôtel de Ville, dân ta gọi nôm na là Dinh Xã Tây, gom nước từ vùng cao xung quanh khu vực Dinh Độc lập và Nhà thờ Đức Bà ngày nay), đổ ra cửa sông Bến Nghé). Trên con ngòi có nhiều cầu ván gác ngang qua, hai bên có dãy phố ngói, quy tụ trăm thứ hàng hóa. Về sau, con ngòi này bị lấp, tạo thành con đường gọi là đường Kinh Lấp, tức là đường Nguyễn Huệ ngày nay.
Sau cuộc nổi loạn của Lê Văn Khôi, thành Quy bị triệt hạ, phố chợ Bến Thành cũng không còn sầm uất như trước. Thành Quy do vua Gia Long xây năm 1788 (còn gọi là thành Phiên An, tiền thân của thành Phụng do vua Minh Mạng xây sau đó, về sau được gọi là thành Gia Định). Trước thời điểm Pháp đánh chiếm Gia Định thì khu vực quanh thành có khá ít dân cư nhưng chợ Bến Thành vẫn rất đông đúc.
Chợ Bến Thành mới, đầu thế kỷ XX
Cạnh khu chợ, dọc theo bờ sông Bến Nghé, các ghe thương thuyền thường đậu chen chúc nhau, tạo thành một thành phố nổi trên mặt nước. Năm 1859, khi đánh chiếm thành Gia Định, quân Pháp bắn hỏa công thiêu rụi cả thành, thiêu hủy cả ngôi chợ ấy. Sau đó chợ có được dựng lại nhưng chỉ bằng các loại vật liêu thô sơ nên đến đầu thế kỷ XIX ngôi chợ trở nên cũ kỹ và lâm vào tình trạng có thể bị sụp đổ bất cứ lúc nào.
Nhằm phòng tránh tai họa, người ta phải phá chợ, chỉ chừa lại gian hàng thịt, cá, với cấu trúc bằng vật liệu nhẹ. Đồng thời người Pháp đã chọn một khu vực khác để xây dựng lại một khu chợ mới với kiến trúc tốt hơn để phục vụ nhu cầu buôn bán ngày càng phát triển. Địa điểm được lựa chọn nằm gần ga xe lửa Sài Gòn-Mỹ Tho, chính là nơi tọa lạc chợ Bến Thành ngày nay. Đây là vị trí vô cùng đắc địa vì ga xe lửa là điểm đầu mối giao thương sản vật giữa hai miền Đông và Tây Nam kỳ lục tỉnh. (Ga xe lửa Sài Gòn-Mỹ Tho đã bị dỡ bỏ, nay thành Công viên 23/9)
Trải qua những thăng trầm của lịch sử, kiến trúc của chợ Bến Thành ngày nay mang diện mạo không mấy khác xa so với thời kỳ đầu hình thành chợ mới. Được khởi công xây dựng năm 1912, đến năm 1914, chợ khánh thành đi vào hoạt động với tên gọi “chợ Bến Thành mới”. Cũng cần biết thêm, khu chợ tự phát trên đương Tôn Thất Đạm Q1 ở góc đầu đường Hàm Nghi được gọi tên “chợ Cũ” vì nó tọa lạc trên nền cũ của một phần chợ Bến Thành quá khứ.
Khu vực trước mặt chợ Bến Thành ngày nay – công trường Quách Thị Trang – trước kia là cái ao sình lầy được chính quyền bảo hộ Pháp cho lấp năm 1912 cùng lúc với việc xây chợ Bến Thành mới. Cửa chính của chợ Bến Thành là cửa Nam, rất phù hợp với tiêu chí mở cửa chính trong kiến trúc Việt: “Lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam”.
Chợ Bến Thành ngày nay
Mặt Bắc chợ mới là đường Lê Thánh Tôn ngày nay; mặt Tây là đường Phan Chu Trinh; mặt Đông là đường Phan Bội Châu. Chợ Bến Thành có 16 cửa gồm 4 cửa chính và 12 cửa phụ. Cửa Nam là mặt tiền của chợ Bến Thành hướng ra công trường Quách Thị Trang. Điểm nổi bật nhất của cửa Nam chính là tháp đồng hồ, tháp có ba mặt và được xây dựng theo kiến trúc kiểu Pháp.
Bên dưới tháp đồng hồ, ở mặt tiền, có ba chữ “CHỢ BẾN THÀNH”, bên trong nhà lồng là nơi bày bán các mặt hàng vải vóc và thực phẩm khô. Nếu như cửa Bắc rực rỡ với những gian hàng hoa tươi và trái cây thì cửa Ðông lại bày bán các loại mỹ phẩm và bánh kẹo đầy màu sắc. Cửa Tây nổi bật với sự đa dạng về kiểu dáng và kích cỡ của giày dép, hàng mỹ nghệ, đồ lưu niệm…
Buổi tối, chợ như khoác lên một tấm áo mới với sắc màu rực rỡ, tráng lệ trong không khí đông đúc, tấp nập, nhộn nhịp người qua lại. Chợ đêm được tổ chức trên hai con đường Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh bên hông chợ chính, với nhiều hoạt động giao thương, thưởng thức ẩm thực đa dạng dành cho du khách và người dân bản địa.
Có thể nói, chợ Bến Thành chính là chứng nhân của lịch sử, chứng kiến bao thăng trầm của thời cuộc. Không chỉ vậy chợ còn mang dấu ấn văn hóa rõ nét, mang đậm bản sắc truyền thống dân tộc Việt.
Nguồn ảnh tư liệu
Phạm Bá
https://saigonnhonews.com/
Nguồn gốc tên gọi chợ Bến Thành
Nhiều người, kể cả không phải dân Sài Gòn, đều biết đến ngôi chợ nổi tiếng nhất của Sài Gòn này. Tuy nhiên không phải ai cũng biết tại sao lại gọi chợ là chợ Bến Thành.
Nguồn gốc tên gọi
Năm 1788, Nguyễn Vương Nguyễn Phúc Ánh chiếm lại được Gia Định từ quân Tây Sơn, liền cho xây dựng thành quách để ngăn quân Tây Sơn.
Năm 1789, Bá Đa Lộc cũng về đến Gia Định, dù không thực hiện được việc cầu viện nước Pháp nhưng Bá Đa Lộc quyên góp tiền từ các thương gia có ý định buôn bán với Đại Việt cùng số tiền 15.000 Francs của mình để mua súng đạn và tàu chiến, chiêu mộ khoảng 20 người Pháp giỏi về kỹ thuật vũ khí, kỹ nghệ, và xây dựng để giúp Nguyễn Vương. (Xem thêm: Trả lại vai trò thật sự của giám mục Bá Đa Lộc đối với nhà Nguyễn)
Trong đó kiến trúc sư người Pháp Theodore Lebrun và kỹ sư công binh người Pháp Victor Olivier de Puymanel đã thiết kế xây thành Bát Quái. Thành được xây dựng vào năm 1789 với số nhân công là 30.000 người.
Bát Quái thành được xây dựng theo kiến trúc Vauban. Dù sử dụng kiến trúc phương Tây, nhưng lại rất gần với văn hóa phương Đông, có 8 cạnh thành, nên còn có tên là thành bát quái. Năm 1790, thành được xây xong có chu vi khoảng 4.176 mét, ba mặt được sông che chở.
Sơ đồ thành Bát Quái do Trương Vĩnh Ký vẽ, Nguyễn Đình Đầu lược dịch và chú giải. (Tranh: Wikipedia, Public Domain)
Bản đồ Sài Gòn năm 1790 do người Pháp vẽ, ở chính giữa là thành Bát Quái. (Tranh: 2saigon.vn, Public Domain)
Thành Bát Quái khiến tuyến phòng thủ Nam Bộ trở nên vô cùng chắc chắn, quân Tây Sơn không sao đánh vào được. Nó có thể chống chọi được cả đạn pháo hiện đại nhất vào thời bấy giờ.
Sông Bến Nghé có một bến sông nằm gần thành Bát Quái, bến này dùng cho khách vãng lai và quân nhân vào thành, vì vậy mà được gọi là Bến Thành (tức bến trước khi vào thành); gần sát bến này có một khu chợ (ở vị trí xưởng Ba Son ngày nay) vì thế mà chợ này cũng được gọi là “chợ Bến Thành”. Và tên “chợ Bến Thành” được xuất phát từ đây.
Lịch sử phát triển
Chợ Bến Thành ban đầu này được xây bằng gạch, sườn gỗ, lợp tranh. Nơi bến sông này thuận lợi cho ghe thuyền trong và ngoài nước lui tới, vì thế mà việc buôn bán trở nên sầm uất. Hàng hóa nước ngoài xuất hiện ở chợ khá nhiều thu hút người dân và người Pháp đến đây mua sắm.
Hàng buôn bán trong nước gồm tơ lụa, gốm sứ, thảo dược, gạo, trái cây… từ miền Tây và miền Trung chen nhau cập bến cùng với các loại thuyền ghe Gia Ðịnh mũi đỏ xanh lườn. Vì thế mà thời đó có câu:
Ghe ai mũi đỏ xanh lườn,
Phải ghe Gia Định xuống vườn thăm em.
Năm 1833, Lê Văn Khôi lấy thành Bát Quái làm căn cứ khởi nghĩa chống lại triều đình. Năm 1835, triều đình đánh bại Lê Văn Khôi, vua Minh Mạng cho phá hủy toàn bộ thành này, rồi xây một thành mới nhỏ hơn ở vị trí đông bắc thành cũ, gọi là “thành Phụng”, “thành Phượng” hay thành Gia Định.
Chợ Bến Thành lúc này vẫn còn đó nhưng không được sầm uất như trước nữa, dù vẫn là nơi đông đúc nhất. Các ghe thương thuyền thường đậu chen chúc nhau, tạo thành một thành phố nổi trên mặt nước.
Tháng 2/1859, Pháp đánh chiếm thành Gia Định, các binh lính người Việt chống Pháp đã cho thiêu hủy chợ Bến Thành để thông thoáng cho tàu ghe lưu thông trên sông Sài Gòn.
Chợ Bến Thành khi còn trên kênh Charner, đường Nguyễn Huệ ngày nay. (Ảnh: Manhhai, Flickr)
Để có nơi buôn bán, năm 1860 người Pháp đã cho dời chợ vào trong, xây mới tại con kênh gọi là Kinh Lớn (sau này lấp lại thành đường Nguyễn Huệ), dọc bờ kênh này là đường Charner nên con kênh này còn được gọi là là kênh Charner. Việc xây chợ tại con kênh này giúp ghe thuyền buôn bán hàng hoá lưu thông dễ dàng.
Do chợ Bến Thành nằm ở vị trí giao điểm của khu đô thị và hợp lưu của hai tuyến đường thủy là kênh Lớn và rạch Cầu Sấu (nay là đường Hàm Nghi) nên luôn nhộn nhịp đông đúc, các cửa hiệu phần nhiều là của người Hoa, người Ấn Độ và người Pháp.
Một cảnh mua bán ở chợ Bến Thành khi còn ở kênh Charner. (Ảnh: Wikipedia, Fair Use)
Đến năm 1911 thì chợ Bến Thành đã cũ kỹ, xuống cấp và nguy cơ bị đổ, vì thế người Pháp quyết định chọn một địa điểm để xây lại chợ Bến Thành thật khang trang, chắc chắn và đẹp hơn.
Địa điểm được chọn chính là khu chợ Bến Thành ngày nay. Thời đấy đó là một cái ao sình lầy gọi là ao Bồ Rệt (Marais Boreses) chen chúc nhà cửa lợp tranh tre tạm bợ. Chiếc ao này được lấp đi, chợ được xây với bốn của lớn nhìn ra 4 mặt đường.
Ao Bồ Rệt (Marais Boreses) ngày xưa, tức vị trí chợ Bến Thành ngày nay. (Ảnh: Wikipedia, Public Domain)
Chợ được hãng thầu Brossard et Maupin khởi công xây dựng từ năm 1912, đến năm 1914 thì xây xong. Chợ rộng 13.000m2 với nền đất đá ong. Lễ khai thị (tức khai trương) diễn ra trong 3 ngày 28, 29 và 30/3/1914 với rất nhiều lễ hội văn hóa ẩm thực cùng các gian hàng, thu hút 100.000 người Sài Gòn và các tỉnh lân cận đến vui chơi.
Chợ Bến Thành lúc mới xây xong tháng 3/1914, chưa làm lễ khai thị. (Ảnh: Manhhai, Flickr)
Chợ Bến Thành năm 1914 khi mới làm lễ khai thị (Ảnh: Manhhai, Flickr)
Xe ngựa bốn bánh – phương tiện đi lại của người giàu ở Sài Gòn thuộc địa – trước Chợ Bến Thành năm 1921. (Ảnh: Manhhai, Flickr)
Chợ Bến Thành đã trải qua vài lần trùng tu, lần mới nhất là năm 1985. Tuy chợ không còn nét đẹp trầm lắng như trăm năm trước nhưng vẫn là biểu tượng của thành phố Sài Gòn.
Trần Hưng
Nguồn trithucvn.org
