Khăn Liệm Thánh thành Turin: thật hay giả

Khăn Liệm Thánh thành Turin: thật hay giả

Tấm vải mang hình ảnh gương mặt Đức Kitô đầy ấn tượng, Khăn Liệm Turin, hay Khăn Liệm Thánh, ngày nay đang quay trở lại mạnh mẽ trong giới tín hữu, đồng thời vẫn tiếp tục khơi dậy tranh cãi. Làm sao phân biệt thật với giả? La Croix L’Hebdo đã muốn điều tra về thánh tích gây nhiều đam mê này.

Một đề tài được ưa chuộng

Người ta có thể nghĩ rằng sức hấp dẫn của một vật như thế sẽ phai nhạt theo thời gian, nhất là sau khi phương pháp định tuổi bằng carbon 14 – từ đó đến nay bị những người ủng hộ tính xác thực phản bác – đã xác định vào năm 1988 nguồn gốc Trung Cổ của nó. Thế nhưng điều ngược lại đã xảy ra. “Trong hai mươi lăm năm qua, Khăn Liệm được trưng bày nhiều lần hơn cả thế kỷ XX”, bà Marianne Cailloux, nhà nghiên cứu chuyên về hình ảnh, nhận xét, đồng thời ghi nhận khả năng phi thường của Khăn Liệm trong việc thích ứng với các phương tiện truyền thông mới. Sau thời đại nhiếp ảnh, giờ đây là những bản tái tạo 3D siêu thực, hay những video do AI tạo ra, đang lan truyền trên mạng xã hội.

Nhưng chủ yếu là qua một kiểu hộ giáo (từ có nghĩa là bảo vệ đức tin) mà Khăn Liệm quay lại mạnh mẽ trong một số giới Kitô hữu. Được trình bày như một “bằng chứng” hữu hình về sự Phục Sinh, với những lập luận thường ngoạn mục và thoạt nhìn có vẻ rất khoa học, nó là đề tài được ưa chuộng của một số người có ảnh hưởng trên mạng thuộc giới Công giáo. Trên YouTube, video “Khăn Liệm Turin chỉ có thể đến từ sự Phục Sinh của Đức Kitô”, do kênh Marie de Nazareth đăng, đạt 2 triệu lượt xem, trong khi video của thầy Paul-Adrien d’Hardemare đạt 400.000 lượt, hứa hẹn “49 khám phá”. Minh chứng còn có nhiều bài báo, triển lãm, hội thảo tại giáo xứ… hay thành công gần đây – 30.000 bản – của cuốn sách Le Saint Suaire de Turin (Khăn Liệm Thánh Turin, Tallandier, 2022) của Jean-Christian Petitfils. Đối với sử gia chuyên về “Thế kỷ Vĩ đại” (thế kỷ XVII) này, người tự nhận “bị cuốn hút” bởi đề tài hơn năm mươi năm, “những thành tựu không thể chối cãi của khoa học (…) ngày nay loại bỏ mọi nghi ngờ” về tính xác thực của Khăn Liệm.

Hiện nay, rất ít tiếng nói khác biệt được lắng nghe trong Giáo Hội, đến mức nhiều tín hữu tưởng rằng tính xác thực của Khăn Liệm Turin là một điều đã được công nhận, hoặc chỉ bị một vài người vô thần cứng đầu phản bác. Huống chi gương mặt trên Khăn Liệm có sức làm xúc động. Như thể chính Đức Kitô đến gặp người chiêm ngắm. “Có một sức hút không cưỡng lại được trong sự bình an thần linh của tấm vải này”, một người bạn gần đây tâm sự với tôi, sau một cuộc thảo luận sôi nổi. Khăn Liệm có vẻ “thật” đến thế, làm sao nó lại có thể không thật? Tôi càng hiểu ấn tượng, hay xác tín ấy, vì chính tôi đã từng chia sẻ nó trong một thời gian dài. Khi còn là thanh niên, tôi đã đọc những cuốn sách lấy từ tủ sách gia đình và bị chinh phục bởi những bài thuyết trình nghe được ở tuyên úy đoàn, nhất là khía cạnh “bằng chứng”. Tôi cũng từng dành hàng giờ trên Internet để nghiền ngẫm các cuộc tranh cãi – bài Wikipedia về Khăn Liệm, với trang “thảo luận” có đến hai nghìn đóng góp, cho thấy rõ điều đó. Hai mươi năm sau, khi quay lại với đề tài bằng sự nghiêm túc của một cuộc điều tra, tham khảo ý kiến các sử gia và nhà nghiên cứu, đào sâu hồ sơ khoa học đặc biệt rối rắm, những điều hiển nhiên thời trẻ của tôi không còn là hiển nhiên nữa…

Nhưng điều làm tôi ấn tượng trước tiên là Khăn Liệm đã tạo ra quanh nó, thay vì một cuộc tranh luận khoa học, hai thế giới song song với những xác tín không thể dung hòa, nơi các tâm trí dễ dàng nóng lên. “Nó hút cạn cuộc đời của người ta”, một người đối thoại tâm sự với tôi trong quá trình thực hiện bài này. Một bên là những người ủng hộ tính xác thực, liên tục đưa ra các nghiên cứu và trình bày trước đại chúng để khẳng định thực tại đáng kinh ngạc ấy. Nhiều người trong số họ đứng dưới ngọn cờ của khoa nghiên cứu Khăn Liệm (sindonology, từ được đặt ra năm 1939), theo nghĩa đen là “khoa học về khăn liệm” (sindon trong tiếng Latinh), một bộ môn riêng biệt đã hình thành theo thời gian bên lề khoa học chính thống, với các tạp chí, hội nghị riêng, v.v. Trong mắt những học giả và nhà khoa học này, một vật độc nhất như Khăn Liệm cho phép dùng những phương pháp độc nhất, điều khiến phần lớn công trình của họ về mặt khoa học không thể xếp loại được.

Bên kia là giới học thuật, tách biệt hơn, ít muốn xuất hiện trên truyền thông và tham gia tranh cãi, và thường giữ khoảng cách với điều họ xem là “ngụy khoa học” quanh Khăn Liệm. Làm sao phân biệt thật với giả?

Trước hết, Khăn Liệm Turin trông như thế nào? Đó là một tấm vải lanh khoảng 4,41 m x 1,13 m, mang hình ảnh mặt trước và mặt sau của một người đàn ông khỏa thân có những dấu vết của việc bị đóng đinh. Từ lâu thuộc sở hữu của Hoàng gia Savoia, vật quý giá này đã được di tặng cho Tòa Thánh năm 1983.

Một cú sốc nguyên thủy

Chính vào năm 1898, “thánh tích” này, vốn chỉ có ảnh hưởng hạn chế cho đến lúc đó, đã trở nên nổi tiếng toàn thế giới. Khăn Liệm khi ấy được trưng bày trong khuôn khổ Hội chợ Triển lãm Turin. Tuy nhiên, khách tham quan thất vọng: “Chẳng thấy gì cả”. Quả thật, tấm vải đã sẫm màu theo thời gian và hình dáng, với những đường nét mờ nhạt, rất khó nhận ra. Một nhiếp ảnh gia của thành phố, Secondo Pia, chụp vài tấm ảnh. Chính lúc ấy, khi nhìn thấy các âm bản, để lộ một gương mặt người bí ẩn rất giống với các hình ảnh truyền thống về Đức Kitô, ông có cảm giác như chứng kiến một cuộc hiện ra. “Tôi đã cảm thấy một xúc động rất mạnh khi, trong lúc tráng phim, tôi thấy Thánh Nhan hiện ra trên tấm kính trước tiên, rõ ràng đến mức tôi sững sờ”, sau này ông làm chứng.

Ngày nay vẫn có người tìm cách tái tạo cú sốc nguyên thủy ấy. “Trong các buổi nói chuyện về Khăn Liệm Thánh, trước tiên tôi cho xem bản sao toàn bộ”, một linh mục, người thực hiện năm hay sáu buổi mỗi năm, giải thích với tôi. “Rồi sau đó, tôi mới cho thấy âm bản. Lần nào cũng có một tiếng kêu kinh ngạc.” Cuối thế kỷ XIX, hình ảnh này càng gây ấn tượng vì lòng sùng kính Thánh Nhan Đức Kitô đang trong thời kỳ phục hưng mạnh mẽ, như được thấy qua sự phổ biến rộng rãi của hình “Thánh Nhan Tours” tại Pháp, cho đến thánh Têrêsa thành Lisieux nổi tiếng, mà tên đầy đủ là “Têrêsa Hài Đồng Giêsu và Thánh Nhan”. Trong thời kỳ Công giáo phải chịu những đợt tấn công của chủ nghĩa duy khoa học đắc thắng, một số người cũng thấy ở đó điều có thể củng cố đức tin của mình và làm bẽ mặt đối thủ.

Nhờ phép lạ của nhiếp ảnh, một công nghệ còn non trẻ, Khăn Liệm Thánh bước vào lĩnh vực của khoa học hiện đại và các cuộc tranh cãi. Tiếp theo là nhiều cuộc phân tích, đặc biệt là pháp y. Khăn Liệm gây kinh ngạc, và cuộc tranh luận giữa phe ủng hộ và phe phản đối diễn ra gay gắt. Đó là sự ra đời của khoa nghiên cứu Khăn Liệm. Tuy nhiên, ngay từ năm 1900, kinh sĩ Ulysse Chevalier, một sử gia được kính trọng, đã xem xét toàn bộ các nguồn tư liệu và kết luận rằng nó có nguồn gốc Trung Cổ.

Phải đợi đến thập niên 1970 mới thấy hai đợt nghiên cứu đáng kể liên tiếp. Đợt thứ nhất, giao cho các nhà khoa học độc lập năm 1973, không tìm thấy điều gì có tính thuyết phục. Năm năm sau, Tổng Giám mục Turin cho phép nhóm Sturp (“Dự án nghiên cứu Khăn Liệm Turin”), được thành lập dưới sự thúc đẩy của các nhà nghiên cứu Khăn Liệm, tiến hành các thử nghiệm mới. Kết quả của họ, công bố năm 1981, dường như nghiêng về phía tính xác thực.

Bước ngoặt carbon 14

Năm 1988 đánh dấu một bước ngoặt. Ba phòng thí nghiệm nổi tiếng thế giới (Oxford, Zurich và Tucson) được Giáo Hội ủy thác định tuổi hiện vật bằng phương pháp carbon 14, vốn đã được kiểm chứng về độ tin cậy. Những người ủng hộ tính xác thực hy vọng thấy giả thuyết của mình cuối cùng được xác nhận. Nhưng phán quyết thật dứt khoát: tấm vải được làm ra vào thời Trung Cổ, giữa năm 1260 và 1390. Đúng vào giai đoạn mà các nguồn sử liệu đã gợi ý.

Giáo Hội ghi nhận và, qua tiếng nói của Tổng Giám mục Turin, chọn gọi Khăn Liệm là một “ảnh thánh” (icône): “Khi giao cho khoa học việc đánh giá các kết quả này, Giáo Hội tái khẳng định sự tôn trọng và lòng tôn kính đối với ảnh thánh đáng kính này của Đức Kitô, vẫn là đối tượng tôn sùng của các tín hữu.” Các Giáo hoàng kế tiếp từ đó vẫn giữ cách diễn đạt thận trọng này, dù cho thấy một sự lưỡng lự nhất định. Đối với Đức Gioan Phaolô II, Khăn Liệm Thánh vẫn là một “thách thức đối với trí tuệ” và một “tấm gương của Tin Mừng”, trong khi Đức Bênêđictô XVI thấy ở đó một “ảnh thánh được viết bằng máu”. Nhưng thay vì chấm dứt các cuộc tranh luận, sự kiện carbon 14 dường như đã làm chúng tăng gấp mười lần. Kể từ đó, những người ủng hộ tính xác thực liên tục đưa ra các nghiên cứu nhằm bác bỏ các phép đo này, với đủ loại giả thuyết: sai sót quy trình, mảnh vải được vá lại, tấm vải bị “làm trẻ lại” do các chất lạ, do hỏa hoạn, thậm chí – một giả thuyết không thể kiểm chứng – do chính sự Phục Sinh… cho đến cả việc nghi ngờ sự liêm chính của các nhà nghiên cứu.

Một nỗ lực gần đây là của một người Pháp, Tristan Casabianca, người làm chứng rằng mình đã trở lại đạo Công giáo sau khi khám phá ra Khăn Liệm năm 2013. Từ đó, người đàn ông ngoài bốn mươi này, chuyên viên nghiên cứu tại Cơ quan Quy hoạch đô thị và Năng lượng đảo Corse, đã trở thành một trong những người cầm cờ hăng hái nhất. “Việc khám phá Khăn Liệm đối với tôi là khả năng đức tin và lý trí không mâu thuẫn với nhau”, anh kể. Cùng với hai nhà thống kê người Ý thuộc một phòng thí nghiệm kinh tế, “nhà nghiên cứu độc lập” này cho biết đã phát hiện một sự “không đồng nhất” trong các phép đo, khiến việc định tuổi nổi tiếng kia mất hiệu lực. Bài báo của họ thậm chí đã được đăng năm 2019 trên tạp chí Archaeometry, liên kết với Đại học Oxford. Nhưng các chuyên gia carbon 14 được liên hệ tỏ ra hết sức dè dặt về nghiên cứu này. “Họ chẳng hiểu gì về cách thực hiện các phép đo”, giám đốc và một nữ nhà nghiên cứu của một phòng thí nghiệm Pháp nhận xét, trước khi liệt kê các chi tiết kỹ thuật; họ muốn giấu tên vì “trong loại chuyện này, mọi thứ đều gây tranh cãi, thậm chí bị coi là phỉ báng”. Và dù tạp chí Anh khẳng định đã đăng bài với mong muốn “khuyến khích tranh luận”, bài báo ấy “chắc chắn không làm mất hiệu lực” việc định tuổi năm 1988, tổng biên tập của tạp chí, nhà khảo cổ Mark Pollard, nhấn mạnh.

Vậy có thể nghiêm túc đặt lại vấn đề carbon 14 không? “Đối với toàn bộ giới khoa học mà tôi tiếp xúc, câu hỏi này đã được giải quyết dứt điểm”, ông Jacques Evin, cựu giám đốc Trung tâm Định tuổi bằng carbon phóng xạ tại Lyon, người đã thực hiện hàng nghìn lần định tuổi, giải thích. Người Công giáo thực hành đạo này, từng có lúc bị thuyết phục bởi các lập luận ủng hộ tính xác thực, đã tham gia quy trình năm 1988. “Các phép đo được thực hiện đúng chuẩn mực nghề nghiệp, bởi ba phòng thí nghiệm độc lập, [và được công bố] trên một tạp chí có uy tín cao nhất. Trong khoa học, đó là điều người ta gọi là một ‘thí nghiệm quyết định’, mà kết quả buộc phải được chấp nhận”, nhà khoa học khẳng định, và cho biết ông bị sốc trước sự mập mờ đang được duy trì ngày nay trong Giáo Hội: “Khi quảng bá những thánh tích đã bị các cuộc giám định bác bỏ, chính uy tín của Giáo Hội bị tổn hại.”

Bốn hệ thống “tự chế”

Một ví dụ gần đây khác là triệu chứng điển hình của loại văn liệu nghiên cứu Khăn Liệm không thể xếp loại này. Năm 2022, một nhóm nhà nghiên cứu Ý tuyên bố đã phát triển một kỹ thuật dựa trên tia X, gọi là “WAXS”, chứng minh rằng Khăn Liệm đúng là có từ thời Đức Kitô. Kết luận của họ được lan truyền rộng rãi trong giới Công giáo. “Một kỹ thuật định tuổi mới xác nhận Khăn Liệm Thánh đúng là đã 2000 năm tuổi”, một trang tin Công giáo giật tít. Chỉ có tuần báo La Vie khi ấy đã đưa nghiên cứu cho một chuyên gia về vải cổ xem xét, người đã chỉ ra những điểm không nhất quán, đồng thời lấy làm tiếc về sự thiếu nghiêm túc của giới truyền thông. Trên thực tế, phương pháp được nêu ra vốn rất quen thuộc với các nhà nghiên cứu để phân tích cấu trúc vật liệu, nhưng chưa bao giờ được dùng như một “kỹ thuật định tuổi”.

Khi xem xét kỹ công trình này, còn có những yếu tố khác gây ngạc nhiên. Trước hết, không ai trong số những người ký tên là chuyên gia về định tuổi hay về vải. Hơn nữa, những người khởi xướng, nhất là Giulio Fanti, thuộc số những nhà nghiên cứu Khăn Liệm làm việc năng suất nhất. Là giáo sư kỹ thuật công nghiệp tại Đại học Padova (Ý), ông đã liên tục đưa ra các nghiên cứu suốt hơn hai mươi lăm năm, thường không liên quan đến chuyên môn học thuật của ông và trên những tạp chí kém uy tín, nhằm chứng minh tính xác thực của Khăn Liệm (nhưng cũng của các thánh tích khác, hay của những “thị kiến” của nhà thần bí tự xưng Maria Valtorta). Cùng các nhóm của mình, từ năm 2013, nhà khoa học này đã “sáng chế” không dưới bốn hệ thống định tuổi khác nhau, tất cả đều được cho là chứng thực nguồn gốc cổ xưa của Khăn Liệm. Vấn đề là: không hệ thống nào được cộng đồng khoa học công nhận hay sử dụng lại kể từ đó. Bản thân ông chưa bao giờ được tiếp cận Khăn Liệm và làm việc trên những mảnh vụn có nguồn gốc đáng ngờ, đặc biệt là những mảnh lấy từ bộ lọc của một máy hút bụi đã hút tấm vải vào năm 1978.

Đối với Andrea Nicolotti, đây là “một ví dụ điển hình của ngụy khoa học bao quanh Khăn Liệm”. Suốt mười lăm năm nay, vị giáo sư lịch sử Kitô giáo tại Đại học Turin này đã không ngừng nghiên cứu Khăn Liệm và những tranh cãi xung quanh nó, nhờ đến các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực khác nhau để chỉ ra những thiên lệch trong lập luận và bác bỏ những luận điểm kỳ quặc nhất.

“Khi còn nhỏ, tôi đã đọc những cuốn sách về Khăn Liệm Thánh và khá bị thuyết phục”, người con của thành phố này kể lại. Chính khi đã trở thành sử gia, trường đại học đề nghị ông dành toàn bộ thời gian cho đề tài này… “và tất cả những gì tôi tưởng mình biết về đề tài hóa ra đều sai!” Đối với ông, việc sử dụng những “phương pháp luận hoàn toàn tự chế”, bên lề nghiên cứu chính thức, cho phép những người ủng hộ tính xác thực chiếm lĩnh trận địa một cách giả tạo và duy trì ảo tưởng về một sự đồng thuận khoa học có lợi cho Khăn Liệm.

Một chùm dấu chỉ được đưa ra

Bởi lẽ danh sách các “bằng chứng” được đưa ra để ủng hộ tính xác thực thật ấn tượng, với mức độ vang dội khác nhau tùy thời kỳ hay tùy người. Tôi đã nghe rất nhiều. Trong số những bằng chứng được nhắc đến thường xuyên nhất: độ sâu rất mỏng của hình ảnh, sự hiện diện của phấn hoa từ Palestine thế kỷ I, hình ảnh âm bản (được cho là do “tia chớp” của sự Phục Sinh), những đồng tiền cổ nhìn thấy trên mắt, những dấu vết đóng đinh phù hợp với tập tục Rôma, máu nhóm AB, v.v.

Mỗi giả thuyết ấy đều đã là đối tượng của những nghiên cứu có chất lượng không đồng đều và kết luận mâu thuẫn nhau. Nhưng dựa trên tiêu chí nào để đánh giá giá trị của chúng? Ai đã thực hiện, trong điều kiện nào, chúng được công bố, được công nhận ra sao? Chúng có thực sự mang tính kết luận? Tóm lại: tin vào ai? Chúng ta hãy điểm qua vài trường hợp, mỗi trường hợp đáng được phân tích sâu hơn, điều mà rất ít nhà khoa học bắt tay vào làm. “Phần lớn đã bỏ trận địa, mệt mỏi vì sự vô ích và đôi khi sự gay gắt của các cuộc tranh luận”, Andrea Nicolotti tiếc nuối, khi nhắc đến “định luật Brandolini” nổi tiếng, theo đó cần nhiều năng lượng hơn hẳn để bác bỏ một thông tin sai so với để tạo ra nó.

Độ sâu rất mỏng của hình ảnh, được cho là chứng tỏ một hiện tượng phi thường? Vết in tạo nên thân hình được cho là giống một vết “cháy xém” hay một sự oxy hóa cực kỳ bề mặt, chỉ ảnh hưởng đến phần trên của sợi lanh với độ sâu 0,2 micron. Quan sát này do nhóm Sturp thực hiện. Nhưng các phép đo chính xác thực ra đến từ một nghiên cứu năm 2010, một lần nữa do Giulio Fanti thực hiện, và cũng đáng ngờ – “Ông ấy đưa ra một loạt suy luận từ một sợi lanh bị hư hại”, Andrea Nicolotti chỉ ra.

Phấn hoa? Chúng được cho là đã được Max Frei, một nhà tội phạm học người Thụy Sĩ, quan sát từ những mảnh lấy bằng băng dính năm 1973. Nhưng các nhà nghiên cứu phấn hoa cho rằng hầu như không bao giờ có thể phân biệt các loài phấn hoa – chỉ có thể phân biệt chi – nên không thể xác định được địa lý hay thời gian. Và, trong số những điểm bị chỉ trích khác, các mẫu chưa bao giờ được đưa cho các nhà khoa học xem xét.

Hình ảnh âm bản? Một sự đảo ngược sáng tối mà người ta có thể có được bằng nhiều kỹ thuật in khác nhau (cọ xát, chấm in…), và từ đó có thể tạo ra một hình ảnh 3D trên máy tính. Hơn nữa, trên âm bản của Khăn Liệm, tóc lại hiện ra trắng một cách kỳ lạ.

Những đồng tiền trên mắt và các dòng chữ khác? Chúng được suy ra từ những bức ảnh cũ đã qua xử lý lại. Nhưng số ít người đã được xem các ảnh độ phân giải cao – do giáo phận Turin lưu giữ – không thấy gì như thế. Những dấu vết đóng đinh? Cách người Rôma đóng đinh thực ra ít được biết đến, nhưng đôi khi lại được suy diễn từ chính Khăn Liệm. Máu nhóm AB? Rất có thể là những “dương tính giả”, vì mọi tấm vải bị nhiễm bẩn đều có xu hướng phản ứng như vậy với các xét nghiệm huyết thanh, v.v. Ngay cả sự hiện diện của máu trên Khăn Liệm cũng gây tranh cãi. Năm 1973, Đại học Modena đã thực hiện các xét nghiệm đặc hiệu cho kết quả âm tính. Năm 1978, nhóm Sturp phát hiện một số thành phần, được giải thích theo những cách trái ngược nhau: máu người theo các nhà hóa học Alan Adler và John Heller; cặn sơn theo nhà hóa học Walter McCrone, chuyên gia về giả mạo nghệ thuật. Nhưng kết quả của ông này bị nhóm bác bỏ, và ông phải từ chức.

Tuy nhiên, trong mắt một số người, tất cả những nghiên cứu rời rạc này hợp thành một chùm dấu chỉ hội tụ. Trong một bài báo năm 2024, Tristan Casabianca đã sàng lọc chúng qua “thống kê Bayes” và kết luận rằng Khăn Liệm là thật với “xác suất (…) 99%”. Một lần nữa, tôi đã gửi bài báo cho một chuyên gia Pháp về loại thống kê này, nhà toán học Nicolas Chopin, người tỏ ra ngạc nhiên trước một công trình “khá kỳ quặc” và có “những vấn đề tính toán nghiêm trọng”, đồng thời cho biết ông mới biết đến những tranh cãi xoay quanh Khăn Liệm.

“Sự chuyển dời của cái thiêng”

Liệu có thể hy vọng một ngày kia giải quyết dứt điểm các cuộc tranh luận này và trả lời những câu hỏi còn đặt ra? Cần có một đợt nghiên cứu mới, do các phòng thí nghiệm độc lập thực hiện, phối hợp với các bảo tàng hoặc trường đại học, một số nhà khoa học đề nghị. Thật vậy, các thử nghiệm trực tiếp trên Khăn Liệm chỉ được thực hiện ba lần (1973, 1978 và 1988) và Giáo Hội không còn cho các nhà nghiên cứu tiếp cận nữa. Để khỏi làm hư hại nó? Để tránh làm tranh cãi thêm sôi động? Có một điều chắc chắn: “tất cả những nghiên cứu được trình bày như những khám phá mới lớn lao đều được thực hiện trên các vật liệu thứ cấp”, sử gia Andrea Nicolotti suy luận, bác bỏ ý kiến thường được nghe rằng Khăn Liệm là “vật được nghiên cứu khoa học nhiều nhất thế giới”.

Tuy nhiên, còn có một cách khác để tiếp cận Khăn Liệm Thánh, thường bị bỏ qua vì đối với đại chúng nó không có uy tín như các ngành khoa học “cứng”. Đó là hỏi ý kiến các sử gia chuyên về thời Trung Cổ. Họ mô tả một thế giới có não trạng xa lạ với chúng ta, nơi những “thánh tích” của Đức Kitô được sản xuất và lưu hành tràn lan – vẽ nên một lịch sử tuyệt vời về cái thiêng, được sử gia Nicolas Guyard phân tích – và nơi một vật có vẻ kỳ lạ như thế lại hòa nhập gần như tự nhiên.

Đối với nhiều nhà nghiên cứu Trung Cổ, chính sự tồn tại của những thánh tích đích thực của Đức Kitô đã là điều khó xảy ra. Ý tưởng ấy xa lạ với Do Thái giáo thời cổ, nhất là đối với những tấm vải dính máu của một xác chết. Chỉ khi Đế quốc Rôma được Kitô giáo hóa, vào thế kỷ IV, việc tìm kiếm các thánh tích này mới ra đời – trước hết là các dụng cụ của cuộc Thương Khó –, song song với việc tìm kiếm các nơi thánh. Những thế kỷ tiếp theo là thời kỳ tràn lan, nhất là khi các cuộc Thập Tự Chinh trở về, khi diễn ra một “sự chuyển dời của cái thiêng” từ Đông sang Tây. Vào cuối thời Trung Cổ, châu Âu bão hòa thánh tích của Đức Kitô: Frederick III xứ Sachsen (1463-1525) sở hữu hơn ba trăm thánh tích; mười hai đền thánh cùng lúc tuyên bố có “bao quy đầu thánh”; còn ở Rôma, khách hành hương cầu nguyện trước những vật đa dạng như Máng Cỏ Thánh, bàn Tiệc Ly, một sợi tóc của Đức Trinh Nữ, một trong ba mươi đồng bạc của Giuđa, hay ngón tay của tông đồ Tôma.

Sử gia Nicolas Sarzeaud đã dành luận án của mình cho sự nhân bản các khăn liệm ở Tây phương từ cuối thời Trung Cổ. Ông đã thống kê được hơn 130 tấm, trong đó khoảng một chục tấm nguyên vẹn, mỗi tấm đều là đối tượng sùng kính và hành hương. Đáng ngạc nhiên là vào thời đó, chúng cùng tồn tại mà không thực sự cạnh tranh nhau. Nếu những khăn liệm đầu tiên được biết đến có màu trắng, “để biểu thị sự phục sinh trọn vẹn”, nhà sử học giải thích, thì từ thế kỷ XIII chúng trở nên vấy máu vì “người ta ngày càng muốn nhìn thấy những đau khổ của cuộc Thương Khó”. Thật vậy, thời ấy chuộng chủ nghĩa hiện thực (phát minh ra hang đá Giáng Sinh, những cuộc giải phẫu tử thi đầu tiên, sự ra đời của các trường đại học…) và cái chết ở khắp nơi (Đại dịch Hạch, Chiến tranh Trăm Năm…), tạo điều kiện cho sự xuất hiện của một linh đạo hướng về Đức Kitô đau khổ. Người ta tìm kiếm dấu vết, dấu chỉ, vết in. Chính khái niệm “đồ giả” cũng thay đổi vào thời điểm này. Những yếu tố khác, đặc biệt là về hình tượng học, cũng neo Khăn Liệm vào thời kỳ này. Đối với sử gia nghệ thuật Jean Wirth, vết in gợi lên “không chút do dự thế kỷ XIV, đặc biệt là các tượng nằm trên mộ, hay một số đầu tượng, như trong nhà thờ chính tòa Amiens”. Chuyên gia về hình ảnh Trung Cổ này nhận ra ở đó những tỷ lệ quen thuộc trong nghệ thuật thời ấy, nhưng bất thường đối với cơ thể con người: đôi chân dài khác thường, khuôn mặt nằm gọn trong hai vòng tròn “theo kiểu Byzantine”, chiều cao của mắt… Cuối cùng, chất vải của Khăn Liệm “hoàn toàn không phù hợp với Palestine thời cổ, cả về cách xoắn sợi lẫn kiểu dệt, vốn đòi hỏi một khung dệt chỉ xuất hiện vào thời Trung Cổ”, Andrea Nicolotti, người đã dành một nghiên cứu cho điểm cụ thể này, giải thích. Ngoài sự phù hợp về lòng sùng kính, thẩm mỹ và vật chất này, một lập luận quyết định cuối cùng đối với các sử gia – được carbon 14 xác nhận – là hoàn toàn không có dấu vết nào của một thánh tích như thế trước thế kỷ XIV. Sự vắng mặt ấy càng khó tưởng tượng vì “thời Trung Cổ rất ưa chuộng, và nói chung rất hay nói về những thánh tích kém quan trọng hơn nhiều”, Nicolas Guyard nhấn mạnh.

Không thể tái tạo

Dấu vết không thể chối cãi đầu tiên của Khăn Liệm Thánh nằm trong một tài liệu cuối thế kỷ XIV, nhắc đến một tấm khăn liệm thuộc về các kinh sĩ của nhà thờ kinh sĩ Lirey (Champagne) từ nhiều thập niên.

Xuất hiện khoảng năm 1355, tấm vải lớn gây ấn tượng mạnh với đám đông và ngay từ khi ấy đã khơi dậy tranh cãi. Giám mục Troyes điều tra và kết luận là gian lận, cáo buộc vị trưởng nhà thờ kinh sĩ đã kiếm được một tấm khăn liệm “được chế tác khéo léo” để moi tiền khách hành hương.

Vụ việc trở nên căng thẳng và đến tai nhà vua nước Pháp cũng như Giáo hoàng – ngụy Giáo hoàng Avignon Clêmentê VII. Cuối cùng, ông cho phép trưng bày, với điều kiện phải nói “lớn tiếng và rõ ràng (…) rằng khăn liệm này không phải là khăn liệm thật của Chúa chúng ta”, và không được duy trì sự lẫn lộn bằng những nghi thức không thích hợp. Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng như thế Khăn Liệm Thánh là “một trong những đồ giả được ghi chép đầy đủ nhất trong lịch sử”, Nicolas Sarzeaud bình luận. Một đồ giả được tạo ra với chủ đích như vậy, hoặc có lẽ là một vật đạo đức sau đó mới mang một vị thế khác.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu Khăn Liệm không ngần ngại đảo ngược lập luận. Thay vì là bằng chứng không thể chối cãi về nguồn gốc Trung Cổ, sự im lặng suốt mười bốn thế kỷ ấy được cho là do Chúa Quan Phòng. Thánh tích quý giá đã âm thầm vượt qua các thế kỷ để xuất hiện vào thời điểm thích hợp, và theo một số người, thậm chí còn là nguồn cảm hứng cho toàn bộ hình tượng học về Đức Kitô từ thế kỷ IV. Từ chỗ hoàn toàn vắng mặt, Khăn Liệm hóa ra lại hiện diện khắp nơi!

Trong cuốn sách của mình, Jean-Christian Petitfils đã phác họa một hành trình giả định của Khăn Liệm kể từ cái chết của Đức Giêsu. Ông đồng hóa nó đặc biệt với Mandylion của Edessa, tấm vải nổi tiếng mang dấu in gương mặt Đức Kitô, được chuyển đến Constantinopolis năm 944, hay với Codex Pray, một tiểu họa Hungary thế kỷ XII, mà theo ông, mối quan hệ với Khăn Liệm Turin “không có gì phải nghi ngờ”.

Dường như không gì ngăn được những niềm tin và tranh cãi quanh Khăn Liệm phát triển, đến mức giờ đây chúng lan sang cả những thánh tích khác. Trong những thập niên gần đây, các phân tích tương tự (phấn hoa, ADN, máu nhóm AB…) đã được chính những người ấy thực hiện, ngoài mọi chương trình nghiên cứu học thuật, trên Áo Argenteuil… với cùng những kết quả. Cuộc trưng bày áo này năm 2025 đã thu hút hơn 200.000 khách hành hương đến vương cung thánh đường vùng Île-de-France. Thế nhưng, theo Nicolas Guyard, nguồn gốc Trung Cổ của Áo Thánh “thậm chí không gây tranh cãi” giữa các sử gia. Năm 2004, nó đã được carbon 14 định tuổi vào thế kỷ VI–VII… với cùng những phản bác.

Trong tất cả các lập luận ủng hộ tính xác thực mà người ta nghe được, lập luận được dùng như phương sách cuối cùng, ngoài sức hút không cưỡng lại được của Khăn Liệm, là nó không thể tái tạo được. Nhưng người ta đang nói về Khăn Liệm như nó xuất hiện ban đầu, hay như nó đã trở thành ngày nay? Thật vậy, không thể tái tạo trong phòng thí nghiệm những tác động, có thể rất lớn, của sự lão hóa. Cũng không thể làm lại y hệt một tác phẩm mà không biết phương pháp và chất màu đã dùng. Đối với Andrea Nicolotti, lập luận ấy vì thế thuộc loại ngụy biện: “Các nhà nghiên cứu Khăn Liệm cố gắng chứng minh rằng hình ảnh không thể giải thích được, và từ đó kết luận rằng Khăn Liệm là phép lạ.” Dù vậy, một vài giả thuyết đã được đưa ra. Có lẽ Khăn Liệm là một “bức tranh đã xuống cấp nặng”, tồn tại qua sự bào mòn của thời gian nhờ vị thế thánh tích của nó, như Jean Wirth gợi ý? Hay một vết in có được bằng cách chấm in trên một phù điêu, như Luigi Garlaschelli đã thực hiện năm 2010 với các vật liệu thời Trung Cổ? Câu hỏi, thật hấp dẫn, vẫn còn bỏ ngỏ. Nhưng còn cần Khăn Liệm được mở cho các nhà nghiên cứu tiếp cận, và người ta hỏi đúng người. Các chuyên gia về vải in, một kỹ thuật mới xuất hiện vào thế kỷ XIV, tiếc rằng họ chưa bao giờ được hỏi ý kiến.

Thật hay giả? Có lẽ câu hỏi nằm ở chỗ khác. Việc Khăn Liệm có từ thời Trung Cổ không thay đổi gì đối với đức tin Kitô giáo vào sự Phục Sinh, đức tin mà Giáo Hội chưa bao giờ dựa vào các bằng chứng vật chất. Dù sao, Khăn Liệm vẫn là một hình ảnh, hay một ảnh thánh. Và gương mặt uy nghiêm, bình an ấy có thể mở ra sự chiêm niệm, đặc biệt vào lễ Phục Sinh, khi các Kitô hữu cử hành cái chết và sự phục sinh của Đức Giêsu.

Phỏng vấn: “Bằng chứng của đức tin chính là đức tin”

Trong khi các Kitô hữu mừng lễ Phục Sinh, tu sĩ Marc Millais, dòng Đa Minh, nhà thần học¹, trở lại với ý nghĩa của sự Phục Sinh và vị trí của hình ảnh trong đức tin Kitô giáo.

Mỗi năm vào lễ Phục Sinh, các Kitô hữu cử hành cái chết và sự phục sinh của Đức Kitô. Đức tin vào sự Phục Sinh dựa trên điều gì?

Đức tin của Giáo Hội vào sự Phục Sinh dựa trên chứng từ của các Tông đồ được ghi lại trong các sách Tin Mừng. Trong toàn bộ Kinh Thánh, Thiên Chúa tự mặc khải như Đấng gần gũi dân Người, giải thoát họ khỏi tội lỗi và sự chết. Và sự phục sinh của Đức Kitô là đỉnh cao của hành động ấy của Thiên Chúa vì loài người, là trục xoay của đức tin Kitô giáo.

Có cần bằng chứng để tin không, như những người coi Khăn Liệm Turin là một dấu vết vật chất của sự Phục Sinh dường như nghĩ?

Nếu hiểu bằng chứng là một bằng chứng bên ngoài, vật chất, thì đức tin không nằm ở bình diện ấy. Tuy nhiên, tin không chỉ là một trải nghiệm chủ quan; nó đòi hỏi trí tuệ của chúng ta, được triển khai thành một diễn ngôn thần học… Có một sự nhất quán giữa các dữ kiện đức tin và lý trí con người. Đối với các Kitô hữu, đức tin trước hết dựa trên Thiên Chúa. Có thể nói, bằng chứng của đức tin chính là đức tin. Như thánh Phaolô nói trong thư gửi tín hữu Rôma: “Chính Thần Khí làm chứng cho thần trí chúng ta rằng chúng ta là con cái Thiên Chúa” (Rm 8,16).

Điều đó không gây khó chịu cho một số tín hữu sao?

Tất cả chúng ta đều cần những chỗ dựa, sự an ổn, những mốc định hướng tức thời. Đức tin trái lại nói với tôi: chỗ dựa duy nhất và đích thực của bạn là Chúa. Khi đón nhận ơn đức tin, tôi như được nâng lên, được đưa lên cao hơn chính mình, nhưng đồng thời bị đặt vào một tình trạng mất cân bằng. Nhiều tín hữu trải qua kinh nghiệm này, có thể rất khó chịu. Nhưng đó là một rủi ro đáng chấp nhận. “Ai liều mất mạng sống mình vì Thầy, thì sẽ tìm được mạng sống ấy”, Đức Giêsu nhắc lại trong Tin Mừng (Mt 16,25).

Nên dành cho Khăn Liệm Turin vị trí nào?

Đó là một vật thật đáng kinh ngạc, hấp dẫn bởi lịch sử, vị thế của nó, và cả bởi những gì nó đang thu hút sự chú ý ngày nay. Nhưng nó hoàn toàn không phải là một bằng chứng. Trước hết vì mọi sự đều cho thấy đó là một tác phẩm Trung Cổ – và Giáo Hội không nên sợ nói ra điều đó. Cũng vì chính biến cố Phục Sinh, dù được ghi khắc trong lịch sử loài người, vẫn vượt khỏi tầm kiểm soát của chúng ta và vượt quá mọi điều ta có thể quan niệm và tưởng tượng. Tôi nghĩ sẽ có lợi nếu trả lại cho Khăn Liệm vị thế thật của nó: một hình ảnh về cuộc Thương Khó, mời gọi suy niệm về Đức Kitô, Đấng đã hiến mạng sống vì chúng ta. Có những hình ảnh khác, cũng là những lời thách gọi đức tin, lòng đạo đức, không phải vì chúng chứng minh điều gì, mà đơn giản vì chúng dẫn về mầu nhiệm sự chết và sự phục sinh của Đức Kitô.

Kitô giáo, đặc biệt là Công giáo và Chính Thống giáo, thật sự dành một vị trí lớn cho hình ảnh. Hình ảnh có giúp tin không?

Ta thấy hình ảnh trong suốt lịch sử Kitô giáo. Trong truyền thống Đông phương, ảnh thánh được tích hợp vào phụng vụ, trong khi ở Tây phương, hình ảnh chủ yếu có chức năng giáo huấn. Cũng có con đường sùng kính, mang sắc thái tình cảm hơn. Những hình ảnh này như sự nối dài của mầu nhiệm Nhập Thể. Thiên Chúa đã làm người, và nhân tính ấy của Đức Kitô đã hữu hình, sờ chạm được. Vì thế, đối với nhiều Kitô hữu, việc diễn tả đức tin qua hình ảnh là quan trọng, nhưng cũng qua những dấu chỉ, cử chỉ cụ thể, như khi người ta đến chạm vào tảng đá của hang đá Lộ Đức. Điều cốt yếu trong Kitô giáo là người ta không tôn kính hình ảnh, nhưng tôn kính Đấng mà hình ảnh biểu thị. Hình ảnh phải không ngừng dẫn chúng ta về với Thiên Chúa. Thánh tích cũng vậy. Theo nghĩa ấy, câu hỏi về tính xác thực không phải là điều hàng đầu. Dù không được tuyên bố là thật điều không thật, hay duy trì sự mập mờ.

Còn những hình ảnh về gương mặt Đức Kitô thì sao?

Ba trào lưu nói ở trên – phụng vụ, giáo lý và sùng kính – gặp nhau trong các hình ảnh về gương mặt Đức Kitô, hay “Thánh Nhan”, mà lịch sử cung cấp nhiều ví dụ. Cuối thế kỷ XIX, ta thấy điều này nơi thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu và Thánh Nhan. Điều nổi bật nơi Têrêsa là sự gắn bó rất mạnh mẽ với lòng sùng kính này, nhưng không hề có bất cứ kiểu “vật hóa” nào. Trái lại, đối với chị, hình ảnh là một lời mời gọi phó thác, yêu mến Đức Giêsu và tha nhân ngày càng quảng đại hơn.

Là một nhà nghiên cứu đối diện với sự nghiêm ngặt của việc nghiên cứu nguồn tư liệu, những hình ảnh ấy có chạm đến cha không?

Tôi rất nhạy cảm với các ảnh đạo đức. Đặc biệt những hình Thánh Nhan nói với tôi điều gì đó về Chúa, Đấng đã mang lấy khuôn mặt con người, và mời gọi chúng ta nhìn ngắm Người, chiêm ngưỡng Người, nhưng cũng gặp gỡ ánh mắt của anh chị em chúng ta nơi trần thế. Gương mặt là điều tôi bày tỏ về chính mình cho mọi người. Vào thời mà hình ảnh tràn ngập trên mạng xã hội, tôi tin rằng gương mặt Đức Kitô vẫn còn nhiều điều muốn nói với chúng ta.

Ngoài hình ảnh, các Kitô hữu tưởng niệm cuộc thương khó và sự phục sinh của Đức Kitô thế nào?

Chúng ta tưởng niệm qua các bí tích, đặc biệt là Thánh Thể, qua các mùa phụng vụ, nhưng cũng qua mọi lời cầu nguyện hay mọi khoảnh khắc chân thật khi chúng ta hướng về Thiên Chúa. Thật vậy, qua bí tích Rửa Tội, chúng ta đã lãnh nhận Thần Khí của Đức Kitô, Đấng đã làm cho Đức Giêsu sống lại từ cõi chết và đang ngự trong chúng ta. Như thế, toàn bộ cuộc sống chúng ta hội tụ, hay phải hội tụ, về lễ Phục Sinh. Và chúng ta cũng được mời gọi, như Đức Kitô, hiến mạng sống vì nhau.

Gonzague de Pontac thực hiện
Ngài là thành viên Ủy ban Lêô (Commission Léonine), cơ quan biên soạn ấn bản phê bình toàn bộ tác phẩm của thánh Tôma Aquinô.

(La Croix L’Hebdo, mục “Long Format”, tr. 32–42)

Chú thích

• Ngày 21/6/2015, trong lần trưng bày công khai gần nhất cho đến nay của Khăn Liệm Thánh, tại nhà thờ chính tòa Turin, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã cầu nguyện trước thánh tích.
• Bên trái: Hình tái tạo ba chiều của thân thể in trên Khăn Liệm Thánh. Ở giữa: Tượng lấy cảm hứng từ Khăn Liệm Turin, mô tả Đức Giêsu Kitô (nhà thờ Thánh Maria Mađalêna, Lisbon, Bồ Đào Nha).
• Ảnh chụp màn hình ba video về Khăn Liệm Thánh, thuộc số được xem nhiều nhất trên YouTube.
• Các giáo sư E. Hall, M. Tite và R. Hedges tuyên bố, trong một cuộc họp báo tại Bảo tàng Anh ngày 14/10/1988, rằng theo kết quả định tuổi bằng carbon 14, Khăn Liệm Thánh được làm ra trong khoảng 1260–1390.
• Than khóc Đức Kitô, của danh họa vùng Flanders Rogier van der Weyden (khoảng 1399–1464), tranh sơn dầu lưu giữ tại bảo tàng Mauritshuis (La Haye, Hà Lan).
• Ảnh âm bản của Khăn Liệm Thánh (2010).
• Khăn Liệm Thánh, tranh sơn dầu trên vải lanh của Giovanni Battista della Rovere (1561–1630).
• Trên: Mão gai của Đức Kitô, lưu giữ tại Nhà thờ Đức Bà Paris, được trưng bày ngày 10/4/2020 nhân dịp Thứ Sáu Tuần Thánh. Dưới: Ngày 17/4/2025, hôm trước cuộc trưng bày Áo Argenteuil, đã thu hút hơn 200.000 khách hành hương.

Trích dẫn nổi bật

• Nhiều tín hữu tưởng rằng tính xác thực của Khăn Liệm Turin là một điều đã được công nhận.
• Khăn Liệm đã tạo ra quanh nó hai thế giới song song với những xác tín không thể dung hòa.
• Thay vì chấm dứt các cuộc tranh luận, sự kiện carbon 14 dường như đã làm chúng tăng gấp mười lần.
• Theo các nhà nghiên cứu Khăn Liệm, thánh tích quý giá đã âm thầm vượt qua các thế kỷ để xuất hiện vào thời điểm thích hợp.
• Đối với nhiều nhà nghiên cứu Trung Cổ, chính sự tồn tại của những thánh tích đích thực của Đức Kitô đã là điều khó xảy ra.