Tưởng niệm các thánh
Lễ Các Thánh mời gọi chúng ta mỗi năm tưởng niệm muôn vàn các thánh nam nữ của Thiên Chúa, những vị được biết đến cũng như những vị vô danh. Nhưng lễ này có từ bao giờ? Và từ khi nào Giáo Hội bắt đầu tưởng nhớ các thánh?
TRƯỚC HẾT LÀ CÁC THÁNH TỬ ĐẠO
Các vị tử đạo là những người đầu tiên được tưởng niệm cách đặc biệt, vào đúng ngày và tại nơi an táng của các ngài. Chứng tích cổ nhất mà chúng ta có được nằm trong bản tường thuật cuộc tử đạo của giám mục Polycarpô thành Smyrna (môn đệ của thánh Gioan và là thầy của thánh Irênê). Polycarpô chết trên giàn lửa vào năm 155/156, và lá thư, được viết cùng thời với các biến cố, cho biết hài cốt của vị tử đạo đã được thu nhặt và đặt “ở một nơi thích hợp”, rồi nói thêm: “Chính tại đó, Chúa sẽ cho chúng tôi được quy tụ trong hân hoan và vui mừng để cử hành ngày kỷ niệm cuộc tử đạo của ngài, ngày ngài sinh ra [trên trời], để tưởng nhớ những người đã chiến đấu trước chúng tôi và để chuẩn bị cho những ai sẽ phải chiến đấu trong tương lai.” Ở đây, ta thấy những yếu tố đầu tiên của việc tôn kính các thánh: tưởng niệm ngày tử đạo, tức ngày sinh ra trên trời, được cử hành tại nơi an táng, và có lẽ ngay từ lúc ấy đã bằng việc cử hành Thánh Thể.
SỰ LAN RỘNG CỦA VIỆC TÔN KÍNH
Ban đầu, việc tôn kính các vị tử đạo chỉ mang tính địa phương. Nhưng các bản tường thuật được truyền đi, nhờ đó các Giáo Hội biết được chứng tá mà một vị tử đạo vinh hiển hay một nữ tử đạo can đảm đã làm ở nơi này hay nơi khác. Sau cuộc bách hại cuối cùng dưới thời Điôclêtianô (303) và việc Kitô giáo được chính thức cho phép trong Đế quốc Rôma (313), các bản tường thuật càng được phổ biến rộng rãi, và tên tuổi các vị tử đạo trở nên quen thuộc với mọi Giáo Hội. Dần dần hình thành thói quen cử hành lễ kính các ngài, ngay cả bên ngoài nơi an táng, nhưng luôn vào ngày giỗ của các ngài.
Thánh Augustinô, trong các bài giảng cho dân chúng, đã phân biệt rõ giữa “những người an nghỉ trong bình an (các tín hữu đã qua đời), mà chúng ta cầu nguyện cho họ” và các vị tử đạo, “những vị cầu nguyện cho chúng ta, để chúng ta có thể bước theo dấu chân các ngài”. Trong một khảo luận khác, ngài viết: “Dân Kitô giáo cử hành việc tưởng niệm các vị tử đạo cách long trọng và đạo đức, để chúng ta được thúc đẩy noi gương các ngài, được thông phần công nghiệp của các ngài và được trợ giúp nhờ lời cầu nguyện của các ngài.” Ngài cũng lưu tâm điều chỉnh cho đúng việc tôn kính này: “Chúng ta không dâng Thánh Thể cho các vị tử đạo, nhưng dâng lên Thiên Chúa, Đấng đã ban triều thiên cho các ngài.” Ta gặp lại công thức này trong Kinh Tiền Tụng các thánh, mang đậm cảm hứng của thánh Augustinô: “Khi Chúa ban triều thiên cho công nghiệp các ngài, là Chúa ban triều thiên cho chính các hồng ân của Chúa.”
CỬ HÀNH LỄ KÍNH CÁC THÁNH KHÁC?
Có thể cử hành lễ kính các thánh khác ngoài các vị tử đạo không? Câu hỏi này bắt đầu được đặt ra khi các cuộc bách hại chấm dứt. Những người nam nữ có đời sống đáng khâm phục, các trinh nữ, các nhà khổ tu, các nhà truyền giáo, chẳng lẽ họ lại không thể được nêu gương cho dân Kitô giáo hay sao? Dường như chính giám mục Martinô thành Tours, qua đời ngày 8 tháng 11 năm 397 nhưng thi hài được đưa về Tours ngày 11 tháng 11 (vì thế mới có ngày lễ kính ngài), là vị “hiển tu” đầu tiên, tức là người đã “tuyên xưng đức tin” bằng cả cuộc đời mình, được tôn kính như thể ngài là một vị tử đạo. Việc tưởng niệm ngài đã được cử hành tại mộ ngài ngay từ năm sau khi ngài qua đời, và chẳng bao lâu ngài trở thành vị thánh được yêu mến nhất xứ Gaule.
LỄ CÁC THÁNH BẮT NGUỒN TỪ ĐÂU?
Chính Đức Giáo hoàng Bônifaciô IV (608–615), vì các cuộc xâm lăng của man tộc khiến không thể cử hành lễ tại mộ các vị tử đạo nằm bên ngoài tường thành Rôma, đã cho chuyển rất nhiều thánh tích của các vị tử đạo vào đền Pantheon xưa, một đền thờ ngoại giáo dâng kính “tất cả các thần”, và biến nơi đây thành nhà thờ Đức Maria và các Thánh Tử Đạo; ngài đã cung hiến nhà thờ này vào ngày 13 tháng 5 năm 609. Ban đầu, chính ngày này được chọn để mừng “tất cả các thánh tử đạo”. Rồi đến khoảng thế kỷ X, các Giáo Hội xứ Gaule, không rõ vì lý do gì, đã khiến ngày 1 tháng 11 được chấp nhận, đồng thời mở rộng đối tượng của ngày lễ cho tất cả các thánh.
Tại Constantinople, người ta cũng mừng lễ kính tất cả các thánh tử đạo vào Chúa nhật sau lễ Hiện Xuống, để nói lên rằng chứng tá của các vị tử đạo là hoa trái của ơn Thánh Thần và là sự hoàn tất của mầu nhiệm Vượt Qua. Các Giáo Hội Byzantine ngày nay vẫn còn cử hành “Chúa nhật các thánh” này, đặt sự thánh thiện vào trong động lực của sự phục sinh.
Linh mục Bruno Martin, quản nhiệm nhà thờ chính tòa Saint-Étienne, giảng dạy lịch sử Giáo Hội thời Trung Cổ tại Đại học Công giáo Lyon.
